Publicatiedatum:24 augustus 2026

‘Buna ziua!’ Achter de schermen van het Roemeense recht op overheidsinformatie 

Wie voor het eerst door Boekarest wandelt, ziet een stad vol contrasten. Imposante communistische flatgebouwen staan naast sfeervolle cafés en hypermoderne kantoorpanden. En dat terwijl de legendes rond Dracula en de kastelen in Transsylvanië nog altijd veel bezoekers trekken. Maar hoe zit het eigenlijk met iets dat je niet op een ansichtkaart ziet: de openheid van de overheid? Hoe vraag je bijvoorbeeld overheidsinformatie op? En wat gebeurt er wanneer een bestuursorgaan geen antwoord geeft?

Om hier meer over te weten te komen, spraken wij met Ana Mocanu en Simona Calapodescu van Funky Citizens, een Roemeense ngo gevestigd in Boekarest. Al meer dan tien jaar zet deze organisatie zich in voor transparantie, behoorlijk bestuur en mediawijsheid. Via trainingen, onderzoeksprojecten en maatschappelijke campagnes wil zij burgers niet alleen informeren, maar hen ook stimuleren om actief deel te nemen aan het democratische proces en het opvragen van overheidsinformatie.  

Het werk van ‘een stel nerds’

Het idee achter Funky Citizens ontstond vanuit een simpele observatie: veel burgers wisten wel dát de overheid beslissingen nam, maar niet hóé die beslissingen tot stand kwamen of hoe publiek geld werd besteed. 

Inmiddels heeft de organisatie via trainingen en maatschappelijke projecten ongeveer 100.000 burgers bereikt. Het doel is dus vooral om burgers en journalisten het vertrouwen én de kennis te geven om informatie op te vragen en deze ook te gebruiken. ‘Daarbij draait het niet alleen om het beschikbaar stellen van informatie, maar ook om inzicht in de procedures en hoe beslissingen tot stand komen’, voegt Simona toe. 

Om die praktijk inzichtelijk te maken, voert Funky Citizens onder andere een project uit genaamd de Transparency Index. Hierbij onderzoekt de organisatie hoe lokale overheden omgaan met verzoeken om publieke informatie. De resultaten laten zien dat er nog een duidelijke kloof bestaat tussen het recht op informatie en de toegang daartoe in de praktijk.  

Een sterke wet, maar een weerbarstige praktijk

Om beter te begrijpen waar deze uitdagingen vandaan komen, is het eerst belangrijk om de wettelijke grondslag van het recht op overheidsinformatie onder de loep te nemen.  

Roemenië kent sinds 2001 een wettelijke tegenhanger van de Woo, namelijk Wet 544/2001. Deze wet werkt het grondrecht op toegang tot overheidsinformatie verder uit en bepaalt onder welke voorwaarden burgers informatie kunnen opvragen bij publieke instellingen. ‘Het grootste probleem is echter niet de wet zelf, maar de manier waarop deze in de praktijk wordt toegepast’, aldus Ana en Simona. 

Weigergronden

De weigergronden in de Roemeense wet komen veelal overeen met de weigergronden die we in Nederland kennen, zoals nationale veiligheid, economische of financiële belangen en de bescherming van persoonsgegevens. ‘Die laatste twee weigergronden worden regelmatig gebruikt’, weten ze uit ervaring. Anders dan in Nederland wordt in Roemenië daarbij geen onderscheid gemaakt tussen absolute en relatieve weigergronden. 

Daarnaast wordt volgens de dames soms strategisch gebruikgemaakt van andere bijzondere wetgeving wanneer deze strengere beperkingen op de toegang tot informatie bevat. Simona vertelt: ‘Ze voegen de wetten samen en gaan na welke van deze strenger zijn, zodat ze de toegang tot informatie voor het publiek kunnen beperken.’ Door verschillende wettelijke kaders naast elkaar te gebruiken, ontstaat dus ruimte om verzoeken af te wijzen of informatie slechts gedeeltelijk beschikbaar te stellen. 

Soorten documenten

Tegelijkertijd benadrukken de dames dat documenten die zich eenmaal binnen een overheidsinstantie bevinden niet langer enkel interne stukken zijn. ‘Zodra zij worden gebruikt als basis voor publieke besluiten en invloed hebben op de openbare ruimte, horen ze publiek toegankelijk te zijn.’ Toch bestaat er bij veel bestuursorganen terughoudendheid om deze informatie vrij te geven. De angst voor mogelijke gevolgen, bijvoorbeeld richting de oorspronkelijke eigenaar van de informatie, speelt daarbij een rol. Daarnaast blijft toegang tot informatie volgens Ana en Simona vaak een lage prioriteit binnen overheidsorganisaties, mede doordat andere belangen, zoals efficiëntie of politieke gevoeligheden, zwaarder wegen.

Hoe dien je een informatieverzoek in?

Net als onder de Woo, kunnen burgers in Roemenië relatief eenvoudig een verzoek om overheidsinformatie indienen. Hiervoor hoeven zij slechts hun naam en contactgegevens op te geven. Een inhoudelijke motivering van het verzoek is volgens de desbetreffende wet niet verplicht. Vooral Simona benadrukt dat het wel verstandig is om in het verzoek op te nemen op basis van welk wetsartikel de gevraagde informatie openbaar zou moeten zijn. Dit kan volgens haar voorkomen dat een verzoek onnodig wordt afgewezen en helpt om de discussie met overheidsinstanties direct binnen het juiste juridische kader te plaatsen. 

De termijn waarbinnen bestuursorganen moeten reageren, is zelfs korter dan in Nederland. Wanneer de gevraagde informatie direct beschikbaar is, moet een overheidsinstantie in principe binnen tien dagen reageren. Bij omvangrijke of complexe verzoeken kan deze termijn worden verlengd tot maximaal dertig dagen.  

Wat als je geen antwoord krijgt?

Blijft een reactie uit of wordt toegang tot informatie geweigerd, dan kan de verzoeker kosteloos naar de rechter stappen. Dit hangt samen met het feit dat toegang tot overheidsinformatie in Roemenië als een grondrecht wordt beschouwd.  

Wel is het zo dat procedures bij de rechter lang duren, nog langer dan in Nederland. 'Gemiddeld moet je wel een jaar wachten voor je zaak behandeld wordt door de rechter.' Als je daarna in hoger beroep wil tegen de uitspraak van de rechter moet je nog een stuk langer wachten. Ter vergelijking: in Nederland doet rechtbank Oost-Brabant gemiddeld het langst over het behandelen van Woo-zaken, namelijk rond de 200 dagen. 

Is er dan een andere route die je kan belopen om de informatie die je hebt opgevraagd te ontvangen? Helaas niet. Roemenië heeft geen onafhankelijke toezichthouder zoals een informatiecommissaris of zoals in Nederland het Adviescollege Openbaarmaking en Informatiehuishouding (ACOI). Verzoekers zijn daarom genoodzaakt om naar de rechter te stappen als ze de opgevraagde informatie niet ontvangen. 

Obstakels in de toegang tot overheidsinformatie

Het ontbreken van een onafhankelijke toezichthouder brengt ook andere nadelen met zich mee. 'Zo zijn er geen nationale statistieken over de behandeling van Woo-verzoeken', laat Ana ons weten. Lokale autoriteiten zijn wel verplicht om in hun jaarlijkse rapport te vermelden hoeveel informatieverzoeken ze hebben ontvangen, maar daar stoppen de statistieken dan ook. Kortom, bruikbare informatie mist in deze rapporten. Organisaties als Funky Citizens kunnen geen inzicht krijgen in hoe vaak verzoeken worden geweigerd, hoe lang bestuursorganen doen over het beantwoorden van verzoeken, enzovoort.  

'Daarnaast komt het vaak voor dat overheden de wet op zo'n manier interpreteren dat het in hun voordeel werkt.' Zo bedenken bestuursorganen allerlei 'creatieve manieren' om de toegang tot overheidsinformatie te beperken. Als je bijvoorbeeld niet heel specifiek aangeeft in je verzoek naar wat voor informatie je op zoek bent, dan gebruiken overheden deze 'speelruimte' om je veel algemene of vage informatie te geven of juist om je te overspoelen met enorme hoeveelheden informatie waarvan de analyse veel tijd in beslag zal nemen. Een dubieuze tactiek, want de overheid had ook met jou in gesprek kunnen gaan om een beter beeld te krijgen van welke informatie je precies zoekt. 

Op de man spelen

Ook op persoonlijk vlak ervaren verzoekers obstakels als zij overheidsinformatie opvragen. In kleinere gemeenten bijvoorbeeld kent vrijwel iedereen elkaar, van de marktverkoper tot de burgemeester, waardoor een informatieverzoek al snel persoonlijke consequenties kan hebben. Ana: 'Dit heeft tot gevolg dat alle pijlen op jou gericht zijn als je informatie opvraagt.' Ze beschrijft hoe sommige journalisten en organisaties zelfs op een informele 'zwarte lijst' lijken te belanden en standaard geen antwoord meer op hun informatieverzoeken krijgen. Dit geldt bijvoorbeeld voor verzoeken van Buletin de București (Bulletin van Boekarest), een journalistiek platform opgericht door Funky Citizens.  

Een andere tegenslag voor verzoekers is dat journalisten en activisten die informatie opvragen soms te maken krijgen met Strategic Litigation Against Public Participation (SLAPPs). SLAPPs zijn rechtszaken die als doel hebben critici zoals journalisten, onderzoekers en ngo's te intimideren en tot stilte te manen. Deze worden meestal gestart door personen of bedrijven met veel macht of geld. 

Verder komt het voor dat ambtenaren eerst telefonisch contact opnemen om te vragen waarom iemand de informatie wil hebben, terwijl de wet bepaalt dat zo'n uitleg helemaal niet nodig is. Het contact opzoeken met de verzoeker doet enigszins aan de Nederlandse Woo-contactpersoon denken. Al zal deze Woo-contactpersoon de verzoeker – als het goed is – niet om diens belang vragen. 

De mond gesnoerd

Overheden richten zich ook op wetgeving om de toegang tot overheidsinformatie te beperken in Roemenië. Ana en Simona maken zich bijvoorbeeld zorgen over een nieuwe regelgeving die boetes uitdeelt aan burgers voor slecht gedrag in de communicatie met overheden. Het ligt in de lijn der verwachting dat dit soort regelgeving gebruikt kan worden tegen organisaties zoals Funky Citizens, die zich – soms met harde taal – sterk maken voor openbaarmaking of burgers die gefrustreerd raken als hun informatieverzoeken niet worden beantwoord. Verder vertelt Simona dat in sommige gevallen de termijn voor verzoekers om naar de rechter te stappen is ingekort. Dit is bijvoorbeeld het geval bij zaken omtrent bouwvergunningen. Het belemmert de toegang tot het rechtssysteem voor ngo's en burgers, die veelal kampen met beperkte capaciteit.  

Transparantie-competitie

Gelukkig zijn er ook positieve voorbeelden van de toegang tot overheidsinformatie in Roemenië te noemen. Het werk van Funky Citizens – aandacht vragen voor het belang van transparantie – speelt daarbij een belangrijke rol. Zo heeft het Ministerie van Europese Projecten en Investeringen inmiddels een digitaal platform opgezet waarop alle ontvangen informatieverzoeken en de reacties erop te vinden zijn. Op het platform kun je ook zien wanneer verzoeken zijn ingediend en wanneer de antwoorden werden verzonden, inclusief termijnoverschrijdingen door het ministerie. Het onverstoorbaar pleiten door de ngo heeft er ook toe geleid dat het Ministerie van Financiën nu gebruikmaakt van een platform om burgers en journalisten meer inzicht te bieden in waar publiek geld aan wordt uitgegeven. 

Bij Funky Citizens hebben ze ook gemerkt hoeveel hun onderzoeksrapporten losmaken bij overheden. Zo publiceerden ze onderzoek over de transparantie van lokale overheden met betrekking tot hun begroting en uitgaven. In dit onderzoek vergeleken ze de verschillende lokale overheden en maakten een ranglijst van de meest transparante lokale overheden.  

Al snel bleek dat lokale overheden deze ranglijst gebruikten om op te scheppen over hun eigen transparantie ten opzichte van lager scorende lokale overheden. Een goede stimulans dus voor die tweede groep om meer aan transparantie te doen. Ana geeft lachend toe: ‘Deze overheden hebben misschien niet helemaal begrepen waar transparantie om draait, maar het laat goed zien dat inventief denken loont!’ 

Even terugblikken…

Op papier heeft Roemenië met Wet 544/2001 een solide wet, aangezien het burgers, organisaties en journalisten de mogelijkheid biedt om informatie op te vragen op een laagdrempelige manier én daarvoor relatief korte termijnen kent. In de praktijk blijkt echter sprake te zijn van enkele knelpunten. Denk daarbij aan creatieve interpretaties van de wet om de toegang tot informatie te belemmeren, langdurige rechtszaken en het ontbreken van een onafhankelijke toezichthouder. Sommige journalisten en organisaties krijgen zelfs te maken met plaatsing op een zwarte lijst, waardoor hen de toegang tot overheidsinformatie compleet wordt ontzegd. Al deze dingen maken dat het recht op overheidsinformatie niet altijd vanzelfsprekend is. 

Toch zijn de positieve ontwikkelingen zoals het digitale platform voor informatieverzoeken dat het Ministerie van Europese Projecten en Investeringen heeft opgezet en het groeiende aantal mensen dat Funky Citizens bereikt met hun kennis en vasthoudendheid hoopgevend. Deze voorbeelden maken ook duidelijk dat het recht op informatie pas echt betekenis krijgt wanneer mensen weten hoe ze het kunnen gebruiken én bereid zijn daarvoor op te komen. 

Want Dracula mag zijn kasteel dan graag donker houden, voor de overheid zou het tegenovergestelde moeten gelden! 

Foto credits: virgil maierean via Unsplash

De vakantie is afgelopen en ook SPOON pakt haar koffers uit. Maar niet zonder jullie mee te nemen in een paar uitstapjes naar het buitenland.

Britt van Cruchten, stagiaire SPOON

Marthe Heringa, medewerker SPOON

Blog delen