Publicatiedatum:28 juli 2026
Op 24 juni 2026 organiseerde SPOON de Access to Information NGO-Day. Collega’s uit maar liefst 11 verschillende landen waren aanwezig om 1 vraag te beantwoorden: wat betekent goed en effectief toezicht op toegang tot overheidsinformatie? Maar eigenlijk kwamen ze natuurlijk voor de FOI-Bingo en de typische Hollandse broodjes kaas.
Toezicht: zonder tanden of dwangsommen?
Het was een van de warmste dagen van juni, maar collega-ngo’s uit India, Frankrijk, België, Estland, Schotland, Engeland, Spanje, Polen, Hongarije en online ook Duitsland en Canada lieten zich daardoor niet afschrikken en kwamen met ons en collega’s uit Nederland met veel enthousiasme bij elkaar om de verschillende soorten toezicht op toegang tot overheidsinformatie met elkaar te vergelijken en te bespreken. Marthe en Tim legden onze conclusies van een vergelijking op papier voor en al snel kwamen de praktijkvoorbeelden op tafel.
Ondanks de verschillende toezichtssystemen bleken de knelpunten opvallend vergelijkbaar: rechtszaken zijn duur en traag, ook op EU-niveau, ombudspersonen zijn goedkoop maar niet-bindend en informatiecommissarissen zijn effectief maar missen de middelen en bevoegdheden om hun oordelen af te dwingen. Polen heeft geen informatiecommissaris, waardoor burgers alleen naar de rechter kunnen stappen – een proces dat vaak maanden duurt. In India kunnen informatiecommissarissen overheidsinstanties die een informatieverzoek weigeren of niet op tijd zo’n verzoek beantwoorden een dwangsom opleggen, maar vertraagt de overheid bewust de benoeming van commissarissen om achterstanden te creëren.
Julia Cushion van de Engelse organisatie mySociety schreef een blog – in het Engels – over wat haar opviel over de verschillen én de overeenkomsten.

Bijzondere bijeenkomst
Maar misschien nog wel het meest bijzondere aan deze dag, was het bijeenkomen met gelijkgestemden.
Dat lijkt makkelijk gezegd en gedaan, maar zo is het in de praktijk niet. Zowel financieel als door de afstanden was het voor ieder van de organisaties die aanwezig waren een uitdaging om bij elkaar te komen. Bovendien is het vaak behoorlijk vechten tegen de bierkaai met weinig middelen, weinig tijd en weinig aanmoediging – zo weet iedereen die weleens een verzoek tot toegang tot overheidsinformatie heeft ingediend en al helemaal de organisaties die zich inzetten voor een verbetering van deze toegang.
Het was dus niet alleen inhoudelijk maar ook voor het moraal zeer welkom om eens met elkaar ervaringen uit te wisselen. Onze collega uit België vertelde over SLAPPS waar hij en andere verzoekers in België al een tijd en in toenemende mate mee te maken krijgen. Ook de verhalen over het met moeite overeind kunnen houden van het soms letterlijk bevochten recht op toegang tot informatie over water- en voedselveiligheid in India zijn schrijnend. In Schotland wordt de overheid nu al dertig jaar ter verantwoording gehouden door slechts 1 organisatie die zich ook al dertig jaar inzet voor de wetswijzigingen die nodig zijn voor het kunnen afdwingen van het recht op toegang – dat is lang. In Frankrijk wordt er meestal niet eens op een verzoek om toegang gereageerd, gewoon helemaal niet. Deze obstakels betekenen echter niet dat we bij de pakken neer zijn gaan zitten, bleek bij iedereen. De doorzettingskracht van de aanwezigen werkte inspirerend.
Het moraal werd zeker ook gestimuleerd door de gastvrijheid en behulpzaamheid van het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI) – de Nederlandse toezichthouder op de toegang tot overheidsinformatie. Zij stelden hun kantoor in Den Haag voor ons open, verzorgden veel van de praktische noodzakelijkheden, gaven een informatieve presentatie over het werk dat ze doen én waar ze tegenaan lopen en stonden open voor de vragen en feedback van onze internationale collega’s. Dat er aan de gordijnen kartonnetjes hingen met ´gordijnen gesloten = beschermen van je informatie´ namen we deze dag dan ook maar even voor lief 😉

Op naar de evaluatie
De Nederlandse aanwezigen voelden zich gesterkt door al deze verhalen. Samen de krachten bundelen is de enige weg voorwaarts die kan leiden tot het tegengaan van inperking van het recht op toegang en waar mogelijk zelfs verbeteringen.
De conclusies die we op de Access to Information NGO-Day trokken, zal SPOON bundelen in een position paper en gebruiken om ons standpunt te ondersteunen in het aankomende evaluatieproces van de Wet open overheid. Voor vragen hierover of voor het in contact brengen met onze collega’s in het buitenland zijn we graag bereikbaar.
Er is genoeg om deze zomer over na te denken. Daarna, met frisse moed, zetten we – samen – de volgende stap.


